Po pogrzebie męża jego brat przyszedł z plikiem pokwitowań i powiedział, że przez ostatnie lata pożyczał mężowi pieniądze - razem 40 tysięcy. Na każdym był podpis męża. Zapytał, do kiedy zdążę oddać.
Gdyby Bogdan przyszedł dzień wcześniej, pewnie bym go wyrzuciła. Ale nie przyszedł dzień wcześniej. Przyszedł dokładnie wtedy, kiedy powinien - trzy dni po pogrzebie, w niedzielne popołudnie, kiedy człowiek jest już za zmęczony, żeby się bronić.
Stał w drzwiach z plastikową teczką w ręce i tym swoim uśmiechem, który zawsze wyglądał jak przepraszanie za coś, czego jeszcze nie powiedział. Wpuściłam go, bo był bratem Tadeusza, a ja przez trzydzieści trzy lata małżeństwa nauczyłam się, że rodzinę męża się wpuszcza. Nawet kiedy wszystko w środku krzyczy, żeby zamknąć drzwi.
Usiadł przy kuchennym stole - tym samym, przy którym tydzień temu siedzieli ludzie po stypie i jedli bigos, który ugotowała sąsiadka z dołu, bo ja nie miałam siły. Na blacie została jeszcze plama po czerwonym winie. Nie zdążyłam wytrzeć. Nie zdążyłam wielu rzeczy.
Pracowałam w aptece na Bronowicach od dwudziestu sześciu lat. Tadeusz prowadził warsztat samochodowy - mały, dwustanowiskowy, w blaszaku za torami na obrzeżach Lublina.
Nigdy nie zarabialiśmy dużo, ale jakoś się kręciło. Rachunki płacone, wakacje co drugi rok nad Bałtykiem, na komunię Wiktorii udało się nawet wynająć salę w restauracji. Normalne życie. Tak mi się przynajmniej wydawało.
Bogdan położył teczkę na stole obok plamy po winie.
- Jadwiga, ja wiem, że to nie jest dobry moment - zaczął i przełknął ślinę. - Ale ja ci muszę to powiedzieć, bo sam mam zobowiązania.
Otworzyłam usta, ale nic nie powiedziałam. Tylko patrzyłam, jak odpina gumkę i wyjmuje plik kartek - zwykłych, z zeszytu w kratkę, wyrwanych nierówno. Na każdej kilka linijek pisanych ręcznie. Data, kwota, podpis.
Poznałam pismo Tadeusza od razu. Te krzywe, pochylone litery, duże T z zakręconym ogonkiem, które zawsze wyglądało jak mała kotwica. Pisał tak od zawsze - na listach zakupów, na kartkach urodzinowych, na receptach dla klientów warsztatu.
- Pożyczałem mu przez ostatnie cztery lata - powiedział Bogdan cicho. - Razem czterdzieści tysięcy. Na początku mówił, że na części. Że klient nie zapłacił, a on musi kupić kompresor. Potem że podnośnik padł. Potem że ZUS. Zawsze coś.
Czterdzieści tysięcy. Cztery lata. Czyli mniej więcej tyle, co moja roczna pensja w aptece. Pieniądze, których istnienia nie podejrzewałam.
- Tadeusz nigdy mi o tym nie mówił - powiedziałam i usłyszałam, jak głupio to brzmi. Żona, która nie wie. Klasyka.
Bogdan pokiwał głową. Miał podkrążone oczy i trzy dni zarostu. Wyglądał prawie tak źle jak ja.
- Wiem, że nie wiedziałaś. Prosiłem go, żeby ci powiedział. Za każdym razem prosiłem. A on na to, że po co ci robić stres, że sam się wykręci, że jeszcze jeden zlecenie i odda.
Przeglądałam pokwitowania jedno po drugim. Najstarsze - sprzed czterech lat, dwa tysiące złotych, dopisek "na kompresor". Potem trzy tysiące - "na lakiernika, bo sam nie wyrabiam". Potem kwoty rosły, a opisy się kurczyły. "Na warsztat." "Na części." W końcu same liczby. Jakby Tadeusz przestał wymyślać powody. Albo jakby mu się znudziło udawanie, że to chwilowe.
Ostatnie pokwitowanie - sprzed dwóch miesięcy. Pięć tysięcy. Żadnego opisu. Tylko data, kwota i ta kotwica zamiast podpisu.
- Do kiedy mogłabyś... - zaczął Bogdan.
- Nie wiem - przerwałam mu ostrzej, niż chciałam. - Nie wiem nawet, czy mogę. Daj mi czas.
Wieczorem zadzwoniłam do Wiktorii. Córka pracowała w kancelarii prawnej w Warszawie, nie jako prawniczka, ale jako asystentka, więc trochę wiedziała.
- Mamo, spokojnie - powiedziała Wiktoria tonem, który znałam zbyt dobrze. Tym samym, którym uspokajała mnie, kiedy Tadeusz trafił do szpitala. - Pokwitowania to nie umowa pożyczki. Wujek Bogdan może z nimi iść do sądu, ale to nie jest takie proste. Poza tym - odpowiadasz za długi taty tylko do wartości tego, co odziedziczyłaś. Tak teraz działa prawo.
A co odziedziczyłam? Warsztat w blaszaku, którego nikt nie kupi. Samochód z przebiegiem, od którego bolą oczy. Meblościankę w salonie, trzy garnki i album ze zdjęciami ze ślubu.
Ale Wiktoria mówiła o prawie. A ja nie myślałam o prawie. Myślałam o Tadeuszu.
Następnego dnia pojechałam do warsztatu. Nie byłam tam od miesięcy - Tadeusz nie lubił, kiedy przyjeżdżałam, mówił, że bałagan, że się wstydzi, że i tak zaraz kończy. Teraz zrozumiałam dlaczego.
Blaszak wyglądał gorzej, niż pamiętałam. Brama zardzewiała na dole, beton popękany, na ścianie tablica z cenami, które Tadeusz musiał wypisać ze trzy lata temu - połowa była zamazana. W środku stał podnośnik - ten, na który podobno pożyczył trzy tysiące od Bogdana. Wyglądał, jakby nie działał od dawna.
Na biurku w kącie - jeśli można nazwać biurkiem blat na kozłach przykryty ceratą - leżał zeszyt. Gruby, w twardej okładce, z napisem "ZLECENIA" flamastrem na wierzchu. Otworzyłam go.
Pierwsze strony pełne - zlecenie za zleceniem, daty, numery rejestracyjne, kwoty. Tak wyglądał warsztat Tadeusza, kiedy jeszcze działał. Ale im dalej w zeszyt, tym więcej pustych dni. Ostatni rok to były może dwa, trzy zlecenia w miesiącu.
Za grosze. A między nimi - puste strony z datami, pod którymi nic nie było. Jakby Tadeusz przychodził tu codziennie, otwierał bramę, zapisywał datę i czekał. Na klientów, którzy nie przyjeżdżali.
Siedziałam w tym zimnym blaszaku na plastikowym krześle i czytałam zeszyt od końca do początku. I powoli, strona po stronie, zobaczyłam to, czego Tadeusz nie chciał mi pokazać. Że jego warsztat umierał. Że nowe sieciowe serwisy pozabierały mu klientów.
Że zostawali mu tylko emeryci z dwudziestoletnimi Poloneziami, którzy płacili ile mogli, a mogli niewiele. Że Tadeusz - mój Tadeusz, który nigdy nie poprosił mnie o pomoc, który przy każdej kolacji mówił "w warsztacie dobrze, nie martw się" - przez cztery lata ratował tonący statek pożyczonymi pieniędzmi, byle tylko wrócić do domu z twarzą mężczyzny, który daje sobie radę.
Zadzwoniłam do Bogdana następnego ranka.
- Bogdan, ja ci wierzę. I chcę ci oddać. Nie wiem jeszcze kiedy i jak, ale chcę.
- Jadwiga... - głos mu się załamał. - Ja go nie obwiniałem. Wiesz? Nigdy go nie obwiniałem. To był dobry człowiek, tylko nie umiał powiedzieć, że nie daje rady.
Wiem, pomyślałam. To akurat wiem.
Siedzę teraz przy kuchennym stole z teczką Bogdana po jednej stronie i zeszytem zleceń po drugiej. Pomiędzy nimi stygnie herbata. Na blacie ciągle jest plama po winie. Wiktoria mówi, żeby nie płacić, bo prawo mnie chroni. Bogdan mówi, że rozumie, ale te pieniądze to była połowa jego oszczędności. Sąsiadka z dołu mówi, że Tadeusz był złotym człowiekiem.
A ja siedzę i myślę o tym, że przez trzydzieści trzy lata mój mąż wracał z warsztatu, wieszał kurtkę na haku w przedpokoju, mówił "dobrze jest" i siadał do kolacji. I że ja mu wierzyłam. I że nie wiem, co jest gorsze - to, że mnie okłamywał, czy to, że nawet nie pomyślałam, żeby zapytać.
